Eendenkooi Stokman

Kromme Spieringweg 355, 2141 BW Vijfhuizen | Toon op de kaart »

Gemeentelijk monument
Huidige functie: natuur
Bouwjaar: 1701

Kenmerken

Een eendenkooi is een natuurgebied, vanouds ingericht met voorzieningen om wilde eenden te vangen. In Nederland bestaan nog 118 dergelijke kooien, in meer of - vooral - minder goede staat, waarvan de meeste in Friesland en Gelderland te vinden zijn en slechts 13 in Noord-Holland. De kooi van Stokman, een zogenaamde neerkooi, is nog volop in bedrijf. Het centrum van de kooi wordt gevormd door een rechthoekige vijver. Aan ieder der vier punten van deze vijver bevindt zich een zogenaamde vangpijp, een trechtervormig, afgeschermd, rond weglopend watertje, dat eindigt in een fuik. Wilde eenden worden deze pijp ingelokt en komen vervolgens in de fuik terecht. De kooi van Stokman is de enige in Nederland die nog beschikt over de originele, aanvankelijk in Nederland veel gebruikte visfuik. Rondom de vijver bevindt zich een hakhoutbos, dat wezenlijk onderdeel is van de kooi. Het schermt het gebied af tegen invloeden van buitenaf, zodat wilde eenden er niet worden verjaagd en broedende eenden en andere vogels niet worden gestoord. Bovendien geeft het de kooi het uiterlijk van een natuurgebied, waardoor eenden worden aangelokt. Dit bos heeft zijn eigen ontwikkeling doorgemaakt en kenmerkt zich door zowel bekende als zeldzame planten. Volgens een inventarisatie uit 1982 bevinden zich er 74 planten- en 31 boomsoorten. In het bos is een aantal opstallen opgetrokken - een schuur en bijgebouwen - die voor het kooibedrijf noodzakelijk zijn.

Geschiedenis

Het vangen van wilde eenden behoort van oudsher tot de 'vogelarij', een onderdeel van de jacht. Deze leverde een aanvulling op het door landbouw en veeteelt verschafte voedselpakket. Het recht tot uitoefening van het kooibedrijf heeft steeds berust bij de soevereine overheid: de graaf van Holland, na 1581 de Staten van Holland en na 1813 de regering in Den Haag. De soeverein kon onderdanen het recht zelf overdragen of hun de uitoefening ervan toestaan. De geschiedenis van de kooi van Stokman gaat terug tot 9 februari 1701. Toen verleenden de Staten van Holland aan zekere Jan Willems octrooi om in de heerlijkheid Nieuwerkerk, Schalkwijk en Vijfhuizen “een Voogel-koij opte rechten”. Willems had zich het beroep van kooiker, dat nogal wat vakkennis vereiste, sinds "langen tijt” eigen gemaakt. Dat kon in deze omgeving omdat er méér vogelkooien waren. De kooi werd gevestigd op een landtong die in het Spieringmeer uitstak, waar nu de Kromme Spieringweg loopt. Om het schiereiland - een stuk veenland - liep een versterkte kade die het land moest beschermen tegen wateroverlast. De Iandtong was, tezamen met aangrenzende landerijen, een jaar tevoren door mr Vincent Palesteijn te Haarlem, die pastoor van Schalkwijk was, bij testamente aan de katholieke kerk te Schalkwijk vermaakt. Toen een deel van deze landerijen in 1757 alleen maar verliesgevend bleek, werden zij publiekelijk geveild en gekocht door Gerrit Stokman te Vijfhuizen, later schepen van dit dorp. Deze oefende zelf het kooibedrijf uit, evenals zijn nazaten. Tussen 1842 en 1853 voerden de Stokmannen een reeks processen tegen de centrale overheid, die samenhingen met de voorgenomen droogIegging van het Haarlemmermeer en aangrenzende meren. Het ging om onteigening van hun landerijen, al dan niet inclusief de eendenkooi. De processen liepen uit op onteigening van een aantal percelen en voortbestaan van de eendenkooi. Deze kwam binnen de nieuwe polder te liggen doordat de Iandtong waarop hij was gesitueerd, werd doorgegraven ten behoeve van de ringvaart. De overheid werd verplicht voor de kooi een aantal voorzieningen te treffen. Duikers werden aangelegd om vanaf de ringvaart de watervoorziening te garanderen, een draaibrug over de vaart zorgde voor directe verbinding met het oude land. De kooiker kreeg het recht, rondom het territorium van de kooi een stiltegebied van - naar alle zijden - 1318 meter af te palen; aan derden werd verboden hierbinnen te jagen of anderszins de rust te verstoren. Het kooigebied werd met een sloot van het nieuwe land afgescheiden. In 1990 is de eendenkooi c.a. in eigendom overgedragen aan de Stichting Het Noordhollands Landschap. De familie Stokman oefent echter nog steeds het kooibedrijf uit.

Situatieve kenmerken

De eendenkooi is een plaats van rusten stilte in een nog vrij landelijke omgeving. De kooi zelf, die van oorsprong tot het 'oude land' behoort, is in de loop der tijden nauwelijks veranderd. Thans zijn de omliggendegraslanden, 22 ha. groot, eveneens eigendom van de Stichting Het Noordhollands Landschap.

Redengevende omschrijving

De kooi van Stokman is in Noord-Holland een der weinige voorbeelden van het vrij wel uitgestorven bedrijf van vogelarij. De kooi zelf is in de provincie het enige autentieke voorbeeld van een boeren eendenkooi. Binnen de gemeente Haarlemmermeer is de kooi een der zeldzame restanten van economische activiteit op het oude land uit de periode vóór de drooglegging. Zowel voor provincie als gemeente heeft de kooi dan ook grote historische waarde. Deze waarde wordt nog vergroot door de biologische kenmerken van het kooigebied, met name door de aanwezigheid van een groot aantal zeldzame, bedreigde planten- en boomsoorten. Onder de bescherming valt derhalve het perceel, dat wordt begrensd door de sloot rond het kooi bos met inbegrip van alle tot het kooibedrijf behorende objecten.

Eendenkooi Stokman
Soort
Eendenkooi
Bouwkundige staat
Goed

Toon deze locatie op de kaart »

De CultuurAtlas is een initiatief van de
gemeente Haarlemmermeer

gemeente Haarlemmermeer